Leki na ADHD – co stosuje się w leczeniu ADHD u dorosłych i dzieci?

ADHD — co to za zaburzenie?

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (attention deficit hyperactivity disorder, ADHD) to zaburzenie neurorozwojowe o początku w dzieciństwie, które charakteryzuje się nieprawidłowymi dla wieku, utrudniającymi funkcjonowanie społeczne, szkolne i zawodowe objawami, które zwykle pojawiają się we wczesnym dzieciństwie, zazwyczaj u dzieci w wieku od 3 do 6 lat, aczkolwiek zdarza się, że diagnozuje się je dopiero w wieku dorosłym. Obraz kliniczny jest związany z trzema głównymi obszarami: zaburzeniami koncentracji uwagi, nadruchliwością i impulsywnością.

Przyczyny ADHD

O ryzyku wystąpienia ADHD decyduje wiele czynników – genetycznych i pozagenetycznych. ADHD występuje rodzinnie i jest dziedziczone genetycznie wieloczynnikowo aż w około 75% przypadków. Jest to jeden z najwyższych wyników wśród zaburzeń psychicznych. Wykazano, że zaburzenie ma związek z nieprawidłowym poziomem: serotoniny, noradrenaliny i dopaminy w mózgu.

Wśród przyczyn pozagentycznych wskazuje się m.in. na:

• stres okołoporodowy;
• toksyny środowiskowe;
• nadużycia i przemoc w dzieciństwie;
• nieprawidłowe zachowania matki w ciąży np.: palenie papierosów, picie alkoholu oraz zażywanie leków i substancji psychoaktywnych.

Leczenie ADHD

Leczenie farmakologiczne to metoda o bezsprzecznie potwierdzonej skuteczności w kontroli objawów ADHD. Lekarz psychiatra wdraża je, gdy:

• inne oddziaływania terapeutyczne są nieskuteczne lub niemożliwe do wdrożenia;
• objawy utrzymują się i są nasilone, wpływając na złe funkcjonowanie dziecka – jego rozwój intelektualny, emocjonalny oraz społeczny i są przyczyną jego cierpienia.

Warto jednak pamiętać, że dla utrzymania dobrego stanu psychicznego pacjenta, konieczne jest łączenie leków z innymi metodami interwencji, takimi jak:

• psychoterapia,
• treningi umiejętności społecznych,
• treningi samokontroli i samoinstruowania,
• nauka sposobów zastępowania agresji.

Oczywiście na własną rękę trudno cokolwiek zdziałać, dlatego należy skonsultować się z lekarzem, który po tym, jak zostanie ustalona diagnoza, dostosuje odpowiednie dawki leku i odpowiednio pokieruje procesem terapeutycznym.

Leczenie ADHD u dzieci

ADHD to jedno z najczęstszych zaburzeń okresu dzieciństwa. W populacji ogólnej rozpoznania ADHD dotyczą około 3,4% dzieci i młodzieży. Przy czym objawy nadpobudliwości ruchowej częściej diagnozowane są u chłopców niż u dziewczynek (2,28:1), mimo że badania epidemiologiczne wskazują na zbliżoną częstość występowania u obu płci. Wspomniane różnice wynikają z odmienności podtypów ADHD i częstszego zgłaszania się chłopców do specjalistów ze względu na to, że pojawiające się u nich dolegliwości są bardziej zauważalne dla otoczenia.

U ponad 50% dzieci i nastolatków obserwuje się współwystępowanie ADHD z przynajmniej jednym dodatkowym zaburzeniem psychicznym, najczęściej zaburzeniem zachowania, ale występują także: zaburzenia lękowe, zaburzenia snu czy depresja.

Leczenie dziecka z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi powinno być zawsze wielokierunkowe, nakierowane na różne środowiska i obejmujące nie tylko pacjenta, ale także jego najbliższe otoczenie i środowisko szkolne. Terapia obejmuje zwykle:

• psychoedukację;
• psychoterapię;
• farmakoterapię.

ADHD u dorosłych — leczenie

Trudność z zaangażowaniem i wykonywaniem zadań, wzmożona ruchliwość, gadatliwość, problemy z rozluźnieniem, zaburzenia zachowania i emocji, impulsywność w działaniu, oraz inne symptomy ADHD mogą utrzymywać się także w dorosłości. U dorosłych z ADHD obserwuje się także trudności w funkcjonowaniu społecznym, akademickim i zawodowym. Diagnostyka u osób dorosłych nie należy do łatwych, ale odgrywa ważną rolę w zrozumieniu objawów tego zaburzenia, co może przełożyć się na poprawę jakości życia, pomagając odnaleźć balans między codziennymi obowiązkami a potrzebami emocjonalnymi.

Jakie leki stosowane są w leczeniu ADHD?

Leki stosowane w przebiegu ADHD dzieli się na leki psychostymulujące i niestymulujące.

W razie przeciwwskazań do stosowania powyższych preparatów lub potrzeby utrzymania jego działania przez całą dobę stosuje się lek niestymulujący atomoksetynę (Strattera, Atomoksetyna Medice, Auroxetyn). Inne skuteczne leki niestymulujące to α-mimetyki: guanfacyna (Intuniv), klonidyna (Iporel, Haemiton).

Niektóre źródła podają również trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i bupropion (Wellbutrin XR) jako skuteczne w ADHD u dorosłych.

Jaki jest mechanizm działania leków na ADHD?

Mechanizm działania metylofenidatu polega na zwrotnym wychwycie dopaminy i noradrenaliny w mózgu, szczególnie w okolicach zmienionych strukturalnie i funkcjonalnie w ramach obrazu patofizjologicznego ADHD. W praktyce klinicznej oznacza to, że u osób stosujących te preparaty poprawa jest najszybciej i najbardziej wyraźnie zauważalna w zakresie redukcji objawów ruchowych (zmniejszenie nadpobudliwości, wyciszenie fizyczne) oraz opanowania impulsywności, co wtórnie ułatwia koncentrację nad zadaniami.

Podczas kuracji możliwy jest rozwój tolerancji i uzależnienia od leku. Dlatego u pacjentów stosujących metylofenidat przez więcej niż 12 miesięcy należy zweryfikować konieczność leczenia przez próby odstawienia leku. Na szczęście, jeśli kuracja metylofenidatem prowadzona jest zgodnie z zaleceniami lekarza, ryzyko uzależnienia jest minimalne.

Atomoksetyna, również stosowana w przypadku ADHD, uznawana jest za nieco mniej skuteczną niż leki stymulujące. To selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego noradrenaliny (czyli neuroprzekaźnika zaangażowanego w regulację uwagi, koncentracji, motywacji, a także w kontroli impulsów i emocji). Zarówno metylofenidat, jak i atomoksetyna w Polsce są stosowane u osób z ADHD powyżej 6 roku życia.

Mimo że atomoksetyna stosowana zgodnie ze wskazaniami nie powoduje rozwoju tolerancji oraz uzależnienia, po roku od jej przyjmowania należy zweryfikować zasadność jej zażywania u danej osoby.

Leki na ADHD – jakie skutki uboczne mogą wystąpić u pacjentów?

Stosowanie leków psychostymulujących jest dość kontrowersyjne, zwłaszcza w terapii ADHD dzieci. Wszystko przez skutki uboczne, a najpoważniejsze z nich to nadciśnienie tętnicze i zaburzenia rytmu serca. Dodatkowo leki psychostymulujące wpływają negatywnie na wzrastanie dzieci. W przebiegu leczenia mogą wystąpić również tiki, ale są one łagodne i nie wymagają odstawienia leku.

Z kolei atomoksetyna nie powoduje działań niepożądanych w postaci tików. Z tego powodu jest refundowana w leczeniu ADHD ze współwystępującymi zaburzeniami tikowymi. Podobnie jak leki psychostymulujące, także i atomoksetyna może mieć negatywny wpływ na wzrastanie. Bardzo rzadko podczas leczenia może wystąpić ostre uszkodzenie wątroby.

Do działań niepożądanych guanfacyny i klonidyny należą:

• bradykardia, spadek ciśnienia tętniczego,
• senność,
• suchość w jamie ustnej,
• zawroty głowy,
• drażliwość.

FAQ — najczęściej zadawane pytania o farmakoterapię ADHD

Czy można stosować leki na ADHD w ciąży i okresie karmienia piersią?

Nie zaleca się stosowania leków na ADHD w okresie w ciąży i laktacji, chyba że korzyści przewyższają ryzyko.

Czy można łączyć leki na ADHD z alkoholem?

Nie. Alkohol może nasilać działania niepożądane, takie jak senność czy drażliwość, a także zaburzać działanie leku.

Czy leki na ADHD wpływają na prowadzenie pojazdów?

Leki na ADHD mogą poprawiać koncentrację, ale w początkowym okresie leczenia warto zachować ostrożność.

Jakie leki mogą wchodzić w interakcje z lekami na ADHD?

Leki przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe lub niektóre leki na nadciśnienie mogą wpływać na skuteczność leków na ADHD.

Czy leki na ADHD są uzależniające?

Stymulanty mają potencjał uzależniający, dlatego muszą być stosowane pod ścisłą kontrolą lekarza.