Ryfaksymina (Xifaxan) – wskazania, leczenie SIBO, dawkowanie i profil bezpieczeństwa antybiotyku stosowanego w schorzeniach jelit

Czym jest ryfaksymina i jak działa antybiotyk miejscowy na jelita?

Ryfaksymina to antybiotyk z grupy ryfamycyn o szerokim zakresie działania przeciwbakteryjnego. W odróżnieniu od wielu antybiotyków ogólnoustrojowych po podaniu doustnym praktycznie nie wchłania się z jelita. Dzięki temu wysokie stężenie substancji czynnej utrzymuje się przede wszystkim w świetle przewodu pokarmowego.

Lek Xifaxan działa na wiele bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych, zarówno tlenowych, jak i beztlenowych. Jego miejscowe działanie wykorzystuje się w chorobach, w których istotną rolę odgrywają bakterie znajdujące się w jelicie. Ryfaksymina nie jest natomiast uniwersalnym antybiotykiem przeznaczonym do leczenia zakażeń ogólnoustrojowych.

Dostępność w Polsce

W Polsce Xifaxan występuje m.in. jako tabletki powlekane zawierające 200 mg lub 400 mg ryfaksyminy. Dostępność różnych mocy pozwala dopasować schemat leczenia do konkretnego wskazania, ale nie oznacza, że można samodzielnie zamieniać dawki lub liczbę tabletek.

Mechanizm działania w świetle jelita

Ryfaksymina hamuje bakteryjną syntezę RNA poprzez wiązanie się z podjednostką beta zależnej od DNA polimerazy RNA. W efekcie zostaje zahamowana synteza bakteryjnego RNA i białek, co ogranicza namnażanie wrażliwych drobnoustrojów.

Istotną właściwością leku jest bardzo małe wchłanianie po podaniu doustnym. Większość przyjętej dawki pozostaje w przewodzie pokarmowym, dzięki czemu substancja czynna może osiągać wysokie stężenie w miejscu działania przy niewielkiej ekspozycji całego organizmu.

Ograniczenia leku

Miejscowy charakter działania ma jednak swoje ograniczenia. Jeżeli zakażenie przekracza barierę błony śluzowej jelita lub ma charakter ogólnoustrojowy, ryfaksymina może nie być odpowiednim wyborem. Szczególnej diagnostyki wymaga m.in. biegunka, której towarzyszy wysoka gorączka, pogorszenie stanu ogólnego lub obecność krwi w stolcu.

Pojęcie eubiotyku

W odniesieniu do ryfaksyminy stosuje się niekiedy pojęcie eubiotyku. Termin ten podkreśla, że wpływ leku na środowisko jelitowe może być bardziej złożony niż samo eliminowanie wrażliwych bakterii. Ryfaksymina może modyfikować skład i aktywność metaboliczną mikrobioty oraz ograniczać niekorzystne procesy zachodzące w jelicie.

Takie działanie jest przedmiotem zainteresowania m.in. w chorobach związanych z zaburzeniami mikrobioty, nadmierną fermentacją i produkcją gazów. Objawy mogą wówczas obejmować wzdęcia, ból brzucha, biegunkę lub zaburzenia rytmu wypróżnień, występujące np. u części pacjentów z SIBO lub zespołu jelita drażliwego.

Określenie „eubiotyk” nie oznacza jednak, że preparat jest obojętny dla mikrobioty. Ryfaksymina to antybiotyk i powinna być stosowana wyłącznie wtedy, gdy istnieją ku temu odpowiednie wskazania medyczne.

Minimalne ryzyko lekooporności

Ryzyko rozwoju lekooporności podczas stosowania ryfaksyminy uważa się za stosunkowo niewielkie ze względu na bardzo wysokie stężenia osiągane przez lek w świetle jelita oraz minimalne wchłanianie ogólnoustrojowe. Nie oznacza to jednak, że bakterie nie mogą rozwinąć mechanizmów oporności na ryfaksyminę lub inne leki z grupy ryfamycyn.

Z tego względu Xifaxan powinien być stosowany wyłącznie w uzasadnionych przypadkach. Nie należy przyjmować pozostałych po wcześniejszej kuracji tabletek, samodzielnie wydłużać leczenia ani rozpoczynać kolejnego cyklu tylko dlatego, że ponownie wystąpiły dolegliwości ze strony jelit.

Możliwość zastosowania leku Xifaxan powinien ocenić lekarz na podstawie wywiadu, i diagnostyki. Ma to szczególne znaczenie w SIBO, w którym nawrót dolegliwości może wynikać z utrzymywania się przyczyny sprzyjającej rozrostowi mikroorganizmów, a nie wyłącznie z nieskuteczności wcześniejszej antybiotykoterapii.

Wskazania do stosowania leku Xifaxan – kiedy lekarz zaleca terapię?

Wskazania do stosowania ryfaksyminy obejmują wybrane choroby przewodu pokarmowego, w których znaczenie ma aktywność bakterii znajdujących się w jelicie. Lek działa przede wszystkim miejscowo, dlatego jego zastosowanie różni się od antybiotyków osiągających wysokie stężenia w krążeniu ogólnym.

Xifaxan jest stosowany w leczeniu m.in. objawowej niepowikłanej choroby uchyłkowej jelita grubego, określonych zakażeń jelitowych oraz encefalopatii wątrobowej. W praktyce gastroenterologicznej ryfaksyminę wykorzystuje się również w terapii SIBO. Konkretne wskazania zależą m.in. od mocy preparatu, dlatego lek należy przyjmować zgodnie z zaleceniami lekarza.

Objawowa niepowikłana choroba uchyłkowa jelita grubego (SUDD)

Choroba uchyłkowa jelita grubego wiąże się z obecnością uchyłków, czyli uwypukleń ściany jelita. U części pacjentów nie powodują one żadnych dolegliwości. Jeśli występują przewlekłe lub nawracające objawy bez cech ostrego zapalenia uchyłków, lekarz może rozpoznać SUDD, czyli objawową niepowikłaną chorobę uchyłkową jelita grubego.

Dolegliwości mogą obejmować m.in. ból brzucha, wzdęcia oraz zmianę rytmu wypróżnień. Xifaxan może być stosowany w leczeniu objawowej niepowikłanej choroby uchyłkowej. Wpływając na bakterie obecne w jelicie grubym, lek może ograniczać procesy związane z występowaniem objawów.

Ryfaksymina stosowana w leczeniu objawowej niepowikłanej choroby uchyłkowej jelita może stanowić element szerszego postępowania, które uwzględnia również zalecenia dietetyczne i regulację wypróżnień. Nie należy natomiast traktować tego antybiotyku jako leku na każdy ból związany z obecnością uchyłków. Gorączka, nasilający się ból lub inne objawy sugerujące ostre zapalenie wymagają ponownej oceny lekarskiej.

Encefalopatia wątrobowa

Encefalopatia wątrobowa jest zaburzeniem funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego występującym przede wszystkim u pacjentów z zaawansowaną chorobą wątroby. W jej rozwoju znaczenie ma gromadzenie amoniaku i innych substancji neurotoksycznych, których organizm nie jest w stanie odpowiednio metabolizować.

Ryfaksymina ogranicza aktywność bakterii jelitowych uczestniczących w powstawaniu części tych związków. Z tego względu lek może być wykorzystywany w zapobieganiu nawrotom epizodów encefalopatii wątrobowej, często jako element leczenia obejmującego również inne leki, np. laktulozę.

U pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby należy zachować ostrożność. Chociaż ryfaksymina jest słabo wchłaniana z przewodu pokarmowego, ekspozycja ogólnoustrojowa na substancję czynną może być w tej grupie większa.

Biegunka podróżnych i zakażenia bakteryjne jelit

Ryfaksymina może być wykorzystywana w leczeniu wybranych zakażeń przewodu pokarmowego przebiegających z biegunką. Jako antybiotyk stosowany w leczeniu zakażeń bakteryjnych działa przede wszystkim na drobnoustroje znajdujące się w świetle jelita. Jednym z zastosowań może być biegunka podróżnych wywołana przez wrażliwe bakterie.

Większość ostrych biegunek nie wymaga podawania antybiotyku. Podstawą postępowania jest odpowiednie nawodnienie, uzupełnienie elektrolitów oraz ewentualne zastosowanie probiotyku o udowodnionej skuteczności. Ryfaksymina nie powinna być również stosowana profilaktycznie przed podróżą bez wyraźnego wskazania medycznego.

Jeżeli biegunce towarzyszą gorączka, krew w stolcu, znaczne odwodnienie albo szybkie pogorszenie samopoczucia, konieczna jest konsultacja lekarska. Taki przebieg może wskazywać na zakażenie inwazyjne lub inną chorobę wymagającą odmiennego postępowania.

Ryfaksymina w leczeniu SIBO – standard terapii gastroenterologicznej

SIBO (small intestinal bacterial overgrowth) oznacza nadmierny rozrost bakterii w jelicie cienkim. Zaburzenie może powodować wzdęcia, ból brzucha, nadmierne oddawanie gazów, biegunkę, zaparcia oraz uczucie pełności. U części pacjentów jego rozwój wiąże się z:

• zaburzeniami motoryki przewodu pokarmowego,
• nieprawidłowościami anatomicznymi,
• przebytymi zabiegami,
• chorobami sprzyjającymi zastojowi treści jelitowej.

Ryfaksymina jest lekiem przeciwbakteryjnym o udowodnionej najlepszej skuteczności w terapii SIBO. Jej zaletą jest wysokie stężenie w świetle jelita przy niewielkim wchłanianiu ogólnoustrojowym. Leczenie nie powinno jednak opierać się wyłącznie na samym występowaniu niespecyficznych objawów. W diagnostyce lekarz może wykorzystać m.in. wodorowo-metanowy test oddechowy oraz ocenę czynników predysponujących do rozrostu mikroorganizmów.

Rola w leczeniu SIBO

W SIBO często występują wzdęcia, nadmierna produkcja gazów i biegunka. Xifaxan działa miejscowo w jelicie cienkim i ogranicza liczbę wrażliwych bakterii, co może zmniejszać zarówno nadmierną fermentację, jak i dolegliwości związane z częstymi, luźnymi stolcami.

W badaniach klinicznych i praktyce gastroenterologicznej najczęściej stosuje się schematy trwające 10–14 dni w dawce 1200–1400 mg na dobę, jednak konkretną dawkę oraz dokładny czas leczenia powinien zawsze określić lekarz.

Istotne jest również leczenie przyczyny sprzyjającej SIBO. Sam antybiotyk może przynieść poprawę objawową, ale nie zawsze usuwa czynnik odpowiedzialny za rozwój zaburzenia, dlatego u części pacjentów dolegliwości mogą nawracać.

SIBO a IMO

Określenie „SIBO metanowe” jest nadal używane potocznie, jednak właściwszym terminem jest IMO (intestinal methanogen overgrowth), czyli nadmierny rozrost metanogenów jelitowych. Rozróżnienie jest istotne, ponieważ metan wytwarzają przede wszystkim archeony, a nie bakterie. Zwiększona produkcja metanu jest często związana ze spowolnieniem pasażu jelitowego i zaparciami.

W przypadku IMO odpowiedź na samą ryfaksyminę może być słabsza niż w SIBO wodorowym, dlatego w takich sytuacjach stosuje się neomycynę. Szczególnie przy współwystępowaniu SIBO i IMO wdraża się terapię łączoną – połączenie ryfaksyminy z neomycyną skuteczniej ogranicza produkcję metanu niż stosowanie jednego leku.

Ocena skuteczności

Skuteczność leczenia ocenia się przede wszystkim na podstawie poprawy klinicznej. Może ona obejmować:

• zmniejszenie wzdęć i bólu brzucha,
• normalizację rytmu wypróżnień,
• ograniczenie dolegliwości takich jak biegunka czy nagła potrzeba wypróżnienia.

Nawrót objawów nie oznacza automatycznie konieczności rozpoczęcia kolejnej antybiotykoterapii. W takiej sytuacji warto ponownie ocenić przyczynę SIBO lub IMO oraz czynniki zwiększające ryzyko nawrotów. Zamiast samodzielnie ponownie przyjmować lek, skonsultuj się z lekarzem.

Dawkowanie i schemat przyjmowania leku – decyzja lekarza

Dawkowanie preparatu zależy od wskazania, mocy tabletek, wieku pacjenta oraz planowanego czasu terapii. Xifaxan jest lekiem wydawanym na receptę, dlatego to lekarz powinien zdecydować, jak dawkować preparat i jak długo go przyjmować. Schemat stosowany w jednej chorobie nie powinien być samodzielnie przenoszony na inne wskazanie.

W Polsce Xifaxan jest dostępny m.in. jako tabletki powlekane zawierające 200 mg lub 400 mg ryfaksyminy. Przykładowo 2 tabletki po 200 mg zawierają łącznie 400 mg substancji czynnej, jednak nie oznacza to, że pacjent może dowolnie zamieniać przepisane postacie leku. Należy stosować moc i liczbę tabletek wskazane przez lekarza.

W przypadku choroby uchyłkowej oraz zapobiegania nawrotom encefalopatii wątrobowej terapia jest krótkotrwała i nie powinna przekraczać 7 dni, natomiast w innych wskazaniach wykorzystuje się odmienne schematy.

• Ryfaksyminę można przyjmować niezależnie od posiłków.
• Tabletki należy połykać i popijać odpowiednią ilością wody.
• Jeśli lek ma być stosowany kilka razy na dobę, należy przestrzegać zaleconego schematu i możliwie równych odstępów pomiędzy dawkami.
• Informacje dotyczące sposobu przyjmowania znajdują się również w ulotce dołączonej do opakowania.

W zależności od konkretnego produktu i wskazania Xifaxan może być przeznaczony dla dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia. Nie oznacza to jednak, że dzieci i osoby dorosłe zawsze powinny otrzymywać identyczny schemat terapii. W przypadku pominięcia dawki nie należy samodzielnie przyjmować podwójnej porcji leku w celu jej uzupełnienia.

Bezpieczeństwo, działania niepożądane i interakcje z innymi lekami

Xifaxan jest na ogół dobrze tolerowany, m.in. ze względu na niewielkie wchłanianie ryfaksyminy z przewodu pokarmowego.

Możliwe działania niepożądane obejmują:

• nudności,
• ból brzucha,
• wzdęcia,
• biegunkę,
• zaparcie,
• zawroty głowy.

Reakcje nadwrażliwości, szczególnie obrzęk twarzy lub gardła i duszność, wymagają pilnej pomocy medycznej.

Przeciwwskazania – Xifaxan

Przeciwwskazania obejmują przede wszystkim nadwrażliwość na ryfaksyminę, inne ryfamycyny lub składniki preparatu, a także określone przypadki niedrożności jelit. Należy zachować ostrożność u osób z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby.

Interakcje z innymi lekami – Xifaxan

Interakcje z innymi lekami są ograniczone, ale znaczenie może mieć m.in. stosowanie cyklosporyny oraz warfaryny, przy której opisywano zmiany INR. Lekarza należy poinformować o wszystkich przyjmowanych preparatach. Stosowanie leku w okresie ciąży i karmienia piersią wymaga indywidualnej oceny korzyści i ryzyka.

Podczas leczenia mocz może przybrać czerwonawe zabarwienie, co wynika z barwy ryfaksyminy i nie musi świadczyć o uszkodzeniu układu moczowego.

Co po antybiotykoterapii? Regeneracja jelit i profilaktyka nawrotów SIBO

Po zakończeniu terapii nie ma potrzeby rutynowego stosowania probiotyku u każdego pacjenta. Ważniejsze jest ograniczenie przyczyn nawrotów SIBO, takich jak zaburzenia motoryki jelit czy przewlekłe zaparcie. Dieta, w tym czasowe ograniczenie produktów łatwo fermentujących, może łagodzić objawy, ale nie usuwa przyczyny SIBO. Nawrót dolegliwości wymaga ponownej oceny lekarskiej, a nie samodzielnego powtarzania antybiotykoterapii.

Podsumowanie

Xifaxan zawiera ryfaksyminę – antybiotyk działający głównie miejscowo w jelicie. Lek jest wykorzystywany w wybranych chorobach przewodu pokarmowego oraz w terapii SIBO. Xifaxan 200 mg i Xifaxan 400 mg są dostępne na receptę, a dawkowanie i czas leczenia ustala lekarz.

FAQ – najczęstsze pytania pacjentów